Tự học là một trong những năng lực quan trọng nhất của trẻ trong thế kỷ 21. Nhưng ít phụ huynh nhận ra rằng, năng lực này không bắt đầu ở Tiểu học, mà được gieo mầm từ những năm đầu đời thông qua cách trẻ trải nghiệm, tương tác, thử – sai, quan sát hệ quả và điều chỉnh hành vi mỗi ngày.
Giáo dục trải nghiệm – Nền tảng hình thành năng lực tự học ở trẻ
Nhà giáo dục Maria Montessori từng nói: “Đôi bàn tay là công cụ của trí thông minh.” Với trẻ mầm non, học không đến từ việc ngồi nghe hay ghi nhớ, mà từ việc được làm, được thử, được quan sát kết quả và tự điều chỉnh.
Những trải nghiệm có mục đích, phù hợp với độ tuổi và gắn với đời sống hằng ngày giúp trẻ dần hình thành khả năng:
– Chủ động lựa chọn hoạt động phù hợp với hứng thú và nhu cầu;
– Duy trì sự tập trung và nỗ lực trong hoạt động;
– Tự điều chỉnh hành vi khi gặp khó khăn;
– Học hỏi từ kết quả hành động và trải nghiệm trước đó.
Vì vậy, năng lực tự học ở trẻ mầm non không đến từ dạy sớm hay học trước, mà được nuôi dưỡng bền vững qua những trải nghiệm ý nghĩa, đúng cách và đúng thời điểm.
Sơ đồ học tập trải nghiệm 5 bước
Theo mô hình học tập trải nghiệm, trẻ trải qua các giai đoạn: trải nghiệm cụ thể, quan sát – phản tư, khái quát hóa và vận dụng. Với trẻ mầm non, chu trình này không diễn ra một cách tuyến tính hay mang tính khái niệm hóa trừu tượng, mà thể hiện thông qua hành vi, cảm xúc và lựa chọn trong hoạt động chơi – học hằng ngày.
- Trải nghiệm và khơi gợi hứng thú nội tại
Theo thuyết kiến tạo, động lực học tập của trẻ xuất phát từ nhu cầu khám phá tự nhiên. Khi môi trường học tập được thiết kế giàu tính gợi mở, trẻ sẽ chủ động tiếp cận hoạt động.
Trong lớp học Montessori, trẻ được tự do lựa chọn hoạt động với hơn 200 giáo cụ trực quan thuộc 8 lĩnh vực học thuật (Thực hành cuộc sống, Giác quan, Toán học, Ngôn ngữ, Khoa học, Lịch sử, Địa lý và Nghệ thuật). Một em bé 3 tuổi có thể chọn rót nước chỉ vì bị thu hút bởi âm thanh và chuyển động của nước – hứng thú xuất phát từ chính trải nghiệm, không phải từ yêu cầu từ người lớn.
Với HighScope, ở giai đoạn Plan, trẻ được khuyến khích nói ra hoặc thể hiện kế hoạch của mình: con sẽ hoạt động ở góc nào, làm gì, dùng vật liệu gì, có làm cùng bạn không… Dù rất đơn giản, việc lập kế hoạch giúp trẻ nhận thức rằng mình là chủ thể của việc học.
2. Chủ động thực hành và thử nghiệm
Khi trẻ tham gia hoạt động, quá trình thử – sai diễn ra tự nhiên. Trẻ học cách điều chỉnh hành động dựa trên phản hồi từ môi trường.
Tại Sakura Schools, giáo cụ Montessori trong lớp luôn được thiết kế với khả năng kiểm soát lỗi (control of error) để trẻ tự phát hiện lỗi sai và tự điều chỉnh trong mỗi lần trải nghiệm. Ví dụ, bộ giáo cụ Tháp hồng gồm 10 khối theo kích cỡ khác nhau. Khi trẻ xếp tháp hồng, nếu đặt sai thứ tự lớn ở dưới, nhỏ ở trên, tháp sẽ mất cân đối. Trẻ tự nhận ra sai lệch mà không cần giáo viên can thiệp trực tiếp.
Ở môi trường học tập chủ động HighScope, với giai đoạn Do (Thực hành), trẻ luôn được khuyến khích thao tác, thử nghiệm và giải quyết vấn đề. Giáo viên đóng vai trò quan sát, đặt câu hỏi mở thay vì đưa ra lời giải sẵn.
3. Điều chỉnh và duy trì sự tập trung
Khả năng tự điều chỉnh là một thành tố quan trọng của năng lực tự học. Trẻ dần học cách kiên trì, thay đổi chiến lược khi gặp khó khăn. Minh họa cho điều này thể hiện qua tình huống một trẻ lắp ghép mô hình nhưng các mảnh không khớp. Thay vì bỏ cuộc, trẻ thử xoay mảnh ghép theo hướng khác. Quá trình này cho thấy sự hình thành bước đầu của năng lực điều chỉnh hành vi học tập.
Giáo viên lùi lại, quan sát trẻ, không can thiệp quá sớm vào quá trình trải nghiệm của trẻ giúp các con có không gian để rèn luyện sự kiên trì, tập trung và khả năng tự kiểm soát.
4. Suy ngẫm và phản tư từ trải nghiệm
Phản tư là yếu tố then chốt trong giáo dục trải nghiệm. Với các bạn nhỏ Sakura Schools, phản tư không nhất thiết thông qua ngôn ngữ phức tạp mà có thể biểu hiện bằng hành động, cảm xúc hoặc lời nói đơn giản.
Điều này thể hiện rõ nhất trong giai đoạn Review theo phương pháp HighScope. Trẻ được khuyến khích chia sẻ về các hoạt động mình đã thực hiện, những điều mình đã làm được hoặc chưa làm được. Đây là bước đầu hình thành nhận thức và điều chỉnh quá trình học để đạt hiệu quả cao trong học tập.
Với phương pháp Montessori, trẻ có thể thực hiện bài học với các giáo cụ nhiều lần, mỗi lần với mức độ thành thạo cao hơn. Sự lặp lại có chủ đích này chính là một hình thức phản tư thông qua hành động.
5. Khái quát hóa và áp dụng
Khi trẻ vận dụng kinh nghiệm từ một hoạt động sang bối cảnh khác, năng lực tự học càng được củng cố. Ví dụ: Sau khi học cách rót nước cẩn thận trong lớp Montessori, trẻ có thể áp dụng kỹ năng này khi rót sữa trong bữa ăn. Đây là biểu hiện của việc áp dụng kinh nghiệm học tập sang đời sống thực tiễn.
Như vậy, năng lực tự học ở trẻ mầm non không hình thành trong một bài học hay giai đoạn ngắn, mà được bồi đắp từng ngày qua những trải nghiệm có ý nghĩa. Khi trẻ được tự do khám phá trong môi trường an toàn, được thử – sai, suy ngẫm và áp dụng điều đã học vào đời sống, trẻ dần học cách làm chủ việc học của chính mình.
Tại Sakura Schools, với các phương pháp giáo dục trải nghiệm – Montessori và HighScope, trẻ học bằng hành động, trưởng thành từ trải nghiệm, từ đó xây dựng nền tảng tự tin, nuôi dưỡng niềm yêu thích học tập cho hành trình dài rộng phía trước.
